مجله سلامت اسپند | خواص، مضرات، روایات اسلامی و نام علمی Peganum harmala
اولین شماره مجله سلامت دارالشفاء: رازها و خواص اسپند در روایات اسلامی و طب اسلامی
اسپند که در متون سنتی و روایی با نام حرمل و در گیاه‌شناسی با نام علمی Peganum harmala شناخته می‌شود، از کهن‌ترین و پرکاربردترین مفردات دارویی در تمدن‌های آسیایی و خاورمیانه است. این گیاه از دیرباز در کشورهایی همچون ایران، هند و پاکستان به‌منظور بهره‌گیری از خواص درمانی، تصفیه هوا و رفع آسیب‌های روحی و جسمی مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
در این شماره از مجله سلامت دارالشفاء حضرت نرجس خاتون سلام الله علیها، به بررسی همه‌جانبه این گیاه، تطبیق فرمایشات معصومین علیهم‌السلام با اصول مفردات، فواید دود کردن اسپند، تفاوت نام‌های بین‌المللی آن و در نهایت هشدارهای مهم پیرامون مضرات اسپند می‌پردازیم.
شناسنامه گیاه‌شناسی و نام‌های اسپند در زبان‌های مختلف
اسپند در فرهنگ‌ها و زبان‌های گوناگون با اسامی متفاوتی شناخته می‌شود:
- نام علمی: Peganum harmala L.
- نام‌های دیگر : حرمل، اسفند، حرمل احمر (اسفند سرخ)، حرمل سفید.
روایات ائمه اطهار (ع) درباره خواص و جایگاه اسپند (حرمل)
روایات واردشده درباره گیاه حرمل (اسپند) نشان‌دهنده اسرار تکوینی و درمانی این گیاه است. در ادامه، احادیث معتبر این باب همراه با متن عربی و ترجمه دقیق آورده شده است:
۱. اسپند و کندر؛ رازی در شاخه‌ها و شفا از ۷۲ بیماری
عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ رَفَعَهُ إِلَى آبَائِهِ ع قَالَ:قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: مَا أَنْبَتَ الْحَرْمَلُ مِنْ شَجَرَةٍ وَ لَا وَرَقَةٍ وَ لَا ثَمَرَةٍ إِلَّا وَ مَلَكٌ مُوَكَّلٌ بِهَا حَتَّى تَصِلَ إِلَى مَنْ وَصَلَتْ إِلَيْهِ أَوْ تَصِيرَ حُطَاماً وَ إِنَّ فِي أَصْلِهَا وَ فُرُوعِهَا لَسِرّاً وَ إِنَّ فِي حَبِّهَا الشِّفَاءَ مِنِ اثْنَيْنِ وَ سَبْعِينَ دَاءً فَتَدَاوَوْا بِهَا وَ بِالْكُنْدُرِ
رسول خدا ﷺ فرمودند هر درخت و برگ و گلی که از اسپند بروید، فرشته ای بر آن مأمور می شود تا اینکه این اسپند به دست کسی برسد که باید برسد یا به هیزمی تبدیل شد. در اصل این درخت و شاخه آن، افسونی است و در دانه های آن شفایی از هفتاد و دو درد و به وسیله کندر هم مداوا کنید.
منبع : طب الأئمة عليهم السلام، ص: 68
۲. طرد شیاطین و مصونیت از بیماری‌ها با اسپند
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ ع: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْحَرْمَلِ وَ اللُّبَانِ فَقَالَ أَمَّا الْحَرْمَلُ فَمَا يُقَلْقِلُ لَهُ عِرْقٌ فِي الْأَرْضِ وَ لَا فَرْعٌ فِي السَّمَاءِ إِلَّا وُكِّلَ بِهِ مَلَكٌ حَتَّى يَصِيرَ حُطَاماً وَ يَصِيرَ إِلَى مَا صَارَتْ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَتَنَكَّبُ سَبْعِينَ دَاراً دُونَ الدَّارِ الَّتِي هُوَ فِيهَا وَ هُوَ شِفَاءٌ مِنْ سَبْعِينَ دَاءً أَهْوَنُهُ الْجُذَامُ فَلَا تَغْفُلُوا عَنْهُ.
از امام صادق علیه السلام درباره اسپند و کندر می پرسند. حضرت می فرمایند: «اما اسپند، هیچ رگی از آن در زمین تکان نمی خورد و هیچ شاخه ای از آن در آسمان بالا نمی رود، مگر اینکه خداوند فرشته ای را بدان مامور می کند، تا اینکه به هیزم تبدیل شود یا آنگونه که باید تغییر کند و شیطان هفتاد خانه را گرفتار می کند، به اسثنای خانه ای که اسپند در آن باشد. اسپند شفایی از هفتاد بیماری است که آسان ترین آن جذام است و لذا از آن غفلت نورزید.
منبع : طب الأئمة عليهم السلام
۳. انفیه اسپند و فلفل سفید برای تنگی نفس و گرفتگی مجاری
روى حماد بن عيسى عن معاوية بن عمار عن أبي عبد الله صلوات له عليه قال من أخذه ريح في أنفسه فاشتد منخره و اخلط عَقْلَهُ فَلْيَاخُدْ شَى من بزر الحرمل و فلفل ابيض يدقان و تنخلان و ينفخ في الأنف و ايضا
امام صادق علیه السلام : هر که باد یا دردی در نفسش بگیرد پس سوراخ بینی اش سخت و تنگ و دچار اختلاط عقل شود؛ بگیرد مقداری دانه ی اسپند و فلفل سفید هر دو را بکوید و الک کند و در بینی اش بالا بکشد و همچنین پنبه ای را به روغن کافور آغشته نماید و ببوید
منبع : طب الأئمة عليهم السلام
۴. پاکسازی بلغم و خوشبویی دهان (هلیله زرد + اسپند + عاقرقرحا)
وَ قَالَ تَاخُذْ هَلِيلَجَهُ صفراء (وزن مثقال) وَ مِثْقَالَيْنِ حَرْمَل وَ مِثقَالَيْنِ عَاقِرْقِرْحا فَتَسْحَقْهُ سَحْقَاً نَاعِمَا وَ تَسْتَاكَ بِهِ عَلَى الرَّيقُ فَإِنَّهُ يُنَقَى الْبَلْغمَ وَ يُطَيِّبُ النَّكْهَه.
امام رضا علیه السلام : ۱ مثقال (حدود ۴٫۲۶۵ گرم) هليله زرد + ۲ مثقال اسپند + ۲ مثقال عاقر قر حا، به نرمی آسیاب کن و با آن ناشتا مسواک بزن، زیرا بلغم را پاک و دهان را خوشبو می کند.
منبع : طب الأئمة عليهم السلام
۵. تقویت شجاعت و رفع ترس و بزدلی
روى محمد بن الجهينه يرفعه قَالَ: شَكا نبي إلى الله تعالى جبْن أَمَّتِهِ فَأَوحى الله تعالى إليه من أمتك بأكلها الحَرْمَل.
محمد بن جهینه از یکی از ائمه (صلوات الله علیهم) نقل می کند که پیامبری، از ترسو بودن امتش به خدای متعال گلایه کرد، پس الله تعالی به ایشان وحی فرمود: به امتت به خوردن اسپند دستور بده.
منبع : طب الأئمة عليهم السلام
۶.درمان درد شکم و درد خاصره با اسپند
قَالَ دَخَلْتُ عَلَى ابي عبد الله ع و أنا عليلٌ فَقَال ع ما لی أراك هَكَذَا يَا مُفَضْلُ ؟ قلت: أشتكى من خاصرتي، فَقَال ع يا مُفَضْلُ عَلَيْكَ بالحَرَمَلِ فَنِعْمَ الشَّيُّ لِوَجَعَ الْبَطْنِ، فَاسْتَعْمَلُتْ كَمَا قال ع لِي فَاذْهَبَ اللَّهُ عَنِّي مَا كنت أجدهُ مِنْ وَجَعَ الْخَاصِرَة.
مفضل می گوید وارد بر محضر امام صادق علیه السلام شدم و من بیمار بودم، پس امام (ع) به من فرمودند: ای مفضل چرا تو را اینگونه می بینم؟ گفتم از خاصره ام گلایه دارم. پس امام (ع) فرمودند: ای مفضل بر تو باد اسپند، زیرا چیز خوبی برای درد شکم است. مفضل گوید: پس همانگونه که امام (ع) فرمودند استفاده کردم و خدای متعال آنچه از درد خاصره احساس می کردم را از میان برد.
منبع : طب الأئمة عليهم السلام
۷.درمان تقطیر و تکرر ادرار با شستشوی مخصوص اسپند
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍعَنْ أَبِیهِ قَالَ: شَكَا عَمْرٌو الْأَفْرَقُ إِلَی الْبَاقِرِ ع تَقْطِیرَ الْبَوْلِ فَقَالَ خُذِ الْحَرْمَلَ وَ اغْسِلْهُ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ سِتَّ مَرَّاتٍ وَ بِالْمَاءِ الْحَارِّ مَرَّةً وَاحِدَةً ثُمَّ یُجَفَّفُ فِی الظِّلِّ ثُمَّ یُلَتُّ بِدُهْنِ حَلٍ خَالِصٍ ثُمَّ یُسْتَفُّ عَلَی الرِّیقِ سَفّاً فَإِنَّهُ یَقْطَعُ التَّقْطِیرَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی.
شخصی از اصحاب به امام باقر علیه السلام از تقطیر ادرار شکایت کرد.
امام گفت اسپند را ۶ بار با آب سرد و یک بار با آب گرم بشور سپس بگذار در سایه خشک شود سپس به آن روغن گل سرخ اضافه کن، سپس آن را ناشتا بخور پس به اذن الله تقطیر ادرار تو خوب می‌شود
منبع : طب الأئمة الصادقین عليهم السلام، ج 1- ص: 290- روایت 474
۸. اثرات باطنی، شجاعت و طرد نیروهای منفی
الْحَرْمَلُ شِفَاءٌ مِنْ سَبْعِینَ دَاءً وَ هُوَ یُشَجِّعُ الْجَبَانَ وَ یَطْرُدُ الشَّیْطَانَ
اسفند شفای ۷۰ بیماری است ترسو را شجاع می‌کند و شیاطین را دور می‌کند
بحار الانوار - باب ۸۸ نوادر طبّهم علیهم السلام و جوامعها - مجلد ۵۹، صفحه ۲۸۷
۹. مداومت بر اسپند و نور حکمت در قلب
عَنِ النَّبِیِّ ﷺ قَالَ: مَنْ شَرِبَ الْحَرْمَلَ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً كُلَّ یَوْمٍ مِثْقَالًا لَاسْتَنَارَ الْحِكْمَةُ فِی قَلْبِهِ وَ عُوفِیَ مِنِ اثْنَیْنِ وَ سَبْعِینَ دَاءً أَهْوَنُهُ الْجُذَامُ.
از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است که هر کس ۴۰ روز اسفند را صبح ها بشوید و هر روز به اندازه یک مثقال بخورد از ۴۰ بیماری در امان می‌ماند و حکمت در قلبش منور می‌شود و آسان‌ترین چیزی که از وجود او از بین برود جذام است.
بحار الانوار - باب ۸۴ الحرمل و الكندر - مجلد ۵۹، صفحه ۲۳۴
۱۰. تفاوت دود اسپند و دود کندر در روایات
سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنِ الْحَرْمَلِ وَ اللُّبَانِ فَقَالَ أَمَّا الْحَرْمَلُ فَمَا تَقَلْقَلَ لَهُ عِرْقٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَا ارْتَفَعَ لَهُ فَرْعٌ فِی السَّمَاءِ إِلَّا وَكَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مَلَكاً حَتَّی یَصِیرَ حُطَاماً أَوْ یَصِیرَ إِلَی مَا صَارَ إِلَیْهِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ یَتَنَكَّبُ سَبْعِینَ دَاراً دُونَ الدَّارِ الَّتِی فِیهَا الْحَرْمَلُ وَ هُوَ شِفَاءٌ مِنْ سَبْعِینَ دَاءً أَهْوَنُهُ الْجُذَامُ فَلَا یَفُوتَنَّكُمْ قَالَ وَ أَمَّا اللُّبَانُ فَهُوَ مُخْتَارُ الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام مِنْ قَبْلِی وَ بِهِ كَانَتْ تَسْتَعِینُ مَرْیَمُ علیها السلام وَ لَیْسَ دُخَانٌ یَصْعَدُ إِلَی السَّمَاءِ أَسْرَعَ مِنْهُ وَ هُوَ مَطْرَدَةُ الشَّیَاطِینِ وَ مَدْفَعَةٌ لِلْعَاهَةِ فَلَا یَفُوتَنَّكُمْ
از امام صادق درباره اسپند و کندر پرسیدند حضرت فرمود اما اسپند هیچ رگی از آن در زمین تکان نمی‌خورد و هیچ شاخه ای از آن در آسمان بالا نمی رود مگر اینکه خداوند فرشته ای را بدان مامور می کند تا اینکه به هیزم تبدیل شود یا آنگونه که باید تغییر کند و شیطان ۷۰ خانه را گرفتار می‌کند به استثنای خانه‌ای که در آن اسپند باشد اسپند شفایی از ۷۰ بیماری است که آسان ترین آنها جذام است لذا از آن غفلت نورزید و اما کندر و او انتخاب شده انبیا علیهم السلام از قبل است حضرت مریم به آن استعانت می‌جسته و هیچ دودی سریع تر از دود کندر به آسمان نمی‌رود و او شیاطین را طرد می‌کند و بیماری را دور می‌کند پس از آن غافل نشوید.
بحار الانوار - باب ۸۴ الحرمل و الكندر - مجلد ۵۹، صفحه ۲۳۴
بررسی کاربردها و فواید اسپند
- تصفیه هوا با دود اسپند: استفاده از اسپند دود کن و ترکیب آن با کندر، از آداب قدیمی جهت پاکسازی هوای منزل و دفع انرژی‌های سنگین و آلودگی‌هاست.
- تأثیر بر دستگاه گوارش و روده: در متون سنتی، مصرف اصولی و طبق دستور معصومین علیهم السلام برای دردهای شکمی، بادهای غلیظ و تنظیم تقطیر ادرار توصیه شده است.
- رفع رطوبت و بلغم اضافه: ترکیب مسواک گیاهی اسپند همراه با هلیله و عاقر قرحا جهت پاکسازی اخلاط لزج سینه و دهان کاربرد دارد.
مضرات اسپند و هشدارهای مهم مصرف
- ممنوعیت در بارداری و شیردهی: اسپند محرک قوی انقباضات رحمی است و مصرف خوراکی آن برای زنان باردار خطر سقط به همراه دارد.
- پرهیز از مصرف دوز بالا و پودر نپخته: مصرف خام، جویدن یا دوزهای بیش از حد اسپند می‌تواند به مسمومیت سیستم عصبی، سرگیجه و آسیب گوارشی منجر شود.
